Psychoanaliza

26 Paźdź

Psychoanalizę można zdefiniować jako taką metodę badania i/lub leczenia zaburzeń psychicznych, która polega na (l) ujawnianiu istniejących przeniesień ;w stosunku do ludzi z otoczenia i do analityka, (2) które ujawniają się dzięki rozwijającej się regresji wywołanej neutralną, nie narzucającą, nie kierującą pozycją psychoanalityka, (3) oraz na stopniowym usuwaniu przeniesień, uświadamianiu idei i emocji nieświadomych, zmniejszaniu oporów — (4) wyłącznie drogą interpretacji, klaryfikacji, konfrontacji.

Twórca psychoanalizy, Freud (1922) podał trzy definicje psychoanalizy, (l) Psychoanaliza jest to procedura badania procesów umysłowych niedostępnych w inny sposób. (2) Jest to metoda leczenia zaburzeń psychicznych oparta na tym badaniu. (3) Termin ten odnosi się także do teorii psychologicznych opartych na tej metodzie badania i tworzących nową dyscyplinę naukową.

Fenichel (1945,1953) określił psychoanalizę jako metodę racjonalną badania zjawisk irracjonalnych. Następnie rozwinął tę definicję, opisując psychoanalizę jako metodę, która umożliwia dostrzeżenie przez pacjenta konfliktu chorobotwórczego i jego zawartości emocjonalnej, usunięcie tego konfliktu i oporów za pomocą interpretacji — zwłaszcza interpretacji konfliktu wyrażonego w przeniesieniu. Wydaje się, że zbyt szeroko ujmowali psychoanalizę Alexander i French (1946). Jest to, ich zdaniem, każda terapia, która powiększa funkcje integracyjne ego. Tymczasem funkcje integracyjne rozwijają również inne psychoterapie oraz proces wychowania dziecka.

Jedną z lepszych definicji podał Gili (1954). Według niego psychoanaliza jest techniką, w której neutralny psychoanalityk prowokuje powstawanie regresyjnej nerwicy przeniesieniowej i usuwają poprzez interpretację.

Aby zrozumieć założenia psychoanalizy, należy poznać znaczenie następujących, podstawowych terminów.

„Nieświadomy” (angielski termin unconscious, francuski inconscient, nie miecki unbewusste) — jest pojęciem częściej używanym niż starszy termin „podświadomy” (subconscious). Termin ten oznacza czynność, której motywy i przyczyny nie są znane. Dotyczy wszystkich zjawisk psychicznych, które nie mogą być uświadomione za pomocą zwykłych metod. Możemy je sobie uświadomić i przypomnieć drogą swobodnych skojarzeń, za pomocą badania omyłek, fantazji, snów.

„Przeniesienie” (ang. — transference, franc. — transfert, niem. — ubertragung) odnosi się do przesunięcia przeżycia z osoby dawnej na obecną (np. z matki na żonę). Najlepszą i najkrótszą definicję przeniesienia podał Fenichel (1945). Jego zdaniem przeniesienie występuje wówczas, gdy ktoś „myli teraźniejszość z przeszłością”. W przypadku psychoanalizy oznacza to, że pacjent uczuciowo „myli” psychoanalityka z pewną osobą z przeszłości (np. z rodzicem, rodzeństwem). W toku terapii przeniesienie rozpoznajemy głównie na podstawie nieadekwatńości emocji pacjenta wobec terapeuty lub innego obiektu aktualnego.

Od przeniesienia należy odróżnić pojęcie „współpracy psychoterapeutycznej” (inaczej przymierze, związek terapeutyczny, ang. therapeutic alliance), które polega na rozwoju dojrzałych, nie nerwicowych emocji wobec analityka jako partnera. Motywują one pacjenta do współpracy, do wykonywania wspólnie z terapeutą pracy badawczej — długo i cierpliwie. Bez takiej współpracy żadna psychoterapia nie jest możliwa.

„Regresja” (ang., franc., niem.: regression) — przez ten termin rozumiemy cofanie się emocjami do wcześniejszych faz rozwoju z dzieciństwa. Regresja występuje w psychoanalizie zawsze i jest warunkiem dalszego rozwoju osobowości. Rozpoznaje się ją obserwując bardziej infantylne przeżywanie i zachowanie się pacjenta. Ułatwia ona ujawnianie się przeniesień oraz ich ogniskowanie na osobie psychoanalityka — czyli powstawanie tak zwanej nerwicy przeniesieniowej. Czasem regresja może wywołać stan psychotyczny. Wówczas pacjent wraca (w formie wspomnień) do tego momentu z wczesnego dzieciństwa, w którym rozwój jego osobowości został zahamowany. Uważa się, że u psychotyków jest to

bardzo wczesna faza.

U pacjentów z zaburzeniami z pogranicza nerwicy i psychozy, czyli ze słabszymi funkcjami adaptacyjnymi ego, regresja również może być na tyle głęboka, że przeniesienie nabiera charakteru psychotycznego, urojeniowego. Podobnie jak niemowlę nie całkiem różnicuje matkę i siebie, tak pacjent w głębokiej regresji doświadcza zatarcia granic między sobą a analitykiem. Na skutek tego przypisuje pewne własne przeżycia psychoanalitykowi (projekcja), a jego przeżycia może przypisywać sobie (introjekcja). Często występuje to w formie urojenia, np. że  psychoanalityk nasyła myśli, wywiera magiczny wpływ.

Pacjent będący w głębokiej regresji, na-wet jeśli nie ujawnia urojeń, zachowuje się infantylnie, czuje się bezradnie, jest zależny od otoczenia, żąda opieki, chce aby on sam mógł pozostać bierny, a terapeuta leczył go przez magiczny wpływ, cudowne zaklęcia, mądre rady. W regresyjnym przeniesieniu pacjent rozszczepia własne ja na część „dobrą” i „złą”, na „męską” i „kobiecą”, lub na „infantylną” i „dorosłą”. Niektóre z tych części przypisuje (projektuje) analitykowi. Pacjent może tego doświadczać w różny sposób. Na przykład może mieć poczucie, że analityk jest idealnie dobry, a on sam wyłącznie zły.

Psychoanalityk nie może temu ulegać. Musi tę regresję i rozszczepienie analizować, pokazywać, interpretować i wyjaśniać ich genezę. Zwykle jest zdolny to uczynić dopiero po zanalizowaniu swych własnych reakcji emocjonalnych wobec pacjenta.

„Opór” (ang., franc. — resistance, niem. — Widerstand) w znaczeniu szeri szym ujmowany jest jako obrona. Oznacza ogólną tendencję ludzi do niezauważaI nią lub zapominania przykrych myśli, wspomnień, przeżyć. Natomiast w psychoanalizie, w znaczeniu węższym, jest to usiłowanie części ego pacjenta, aby nie uświadomić sobie materiału podświadomego i mimowolne przeciwstawianie się i wysiłkom terapeuty.

„Wgląd” (insight) można określić jako poznanie ukrytych motywów, przyczyn, mechanizmów kryjących się pod objawami, emocjami, impulsami, związkami z ludźmi, które dotąd były nieznane. Prawdziwość osiągniętego wglądu rozpoznaje się na podstawie towarzyszących mu intensywnych przeżyć. Brak takiej emocji może sugerować błędność wglądu. Ogólnie, w psychoterapii mówiąc o wglądzie, mamy zwykle na myśli zrozumienie istniejącej nerwicy, czyli poznanie przyczyn i skutków, które dały obecne objawy. W psychoanalizie wgląd często dotyczy reakcji przeniesieniowych pacjenta.

Pojęcie „inkorporacji” (incorporation) oznacza wrażenie jednostki, iż posiada ona kogoś we wnętrzu siebie w sensie fizycznym. Na przykład niemowlę ma  poczucie mocy i omnipotencji, gdy inkorporuje matkę, czyli ma fantazję, że fizycznie bierze ją do siebie, jakby „zjada pierś” lub całą matkę. Termin „introjekcja” oznacza natomiast, że bierze się kogoś do siebie w sensie symbolicznym. Na przykład starsze dziecko rozwija się, gdy doświadcza, że symbolicznie „bierze do siebie” różne osoby dorosłe, przez co zyskuje ich dodatnie cechy. Natomiast osoba dorosła doskonali się drogą „identyfikacji”, czyli naśladowania osiągnięć i zalet osób, o których sądzi, że zdobyły więcej od niej. Jest to metoda uczenia się ucznia od mistrza drogą identyfikacji, naśladowania. Wszystkie trzy zjawiska zachodzą  prawdopodobnie w każdej psychoterapii.

Pojęcie „ego” (ang. — ego, franc. — moi, niem. — Ich, włoskie — io) odnosi się do zespołu funkcji psychicznych stanowiących o odrębności, indywidualności danej osoby. Jest to więc zespół cech, które odróżniają jednostkę od innych ludzi. Ego powstaje: (a) w toku rozwoju aparatu adaptacji i obron u dziecka oraz (b) mechanizmu naśladowania — identyfikacji z obiektami z dzieciństwa. Istnieje podział na ego dojrzałe i infantylne (słabiej rozwinięte). Wprowadza się też podział na: (l) część, autonomiczną, nie konfliktową ego, odnoszącą się do takich funkcji jak pamięć, rozumienie, postrzeganie oraz (2) część konfliktową ego, będącą w stanie walki z id, superego i zewnętrzną rzeczywistością. Dlatego pojęcie „ego” jest opozycyjne wobec pojęć „id” i „superego”. Główną rolą ego jest badanie rzeczywistości, czyli różnicowanie między „ja” (self) a otoczeniem.

Pojęcie „id” oznacza sferę potrzeb, popędów, impulsów, pragnień. Pojęcie „superego” odnosi się do tej części osobowości, która jest wynikiem introjekcji zakazów pochodzących od rodziców i wychowawców, a przyjętych przez dziecka jako własne. Termin „ideał ego” określa, jaką jednostka chciałaby być. Zaś „ego idealne” („ja idealne”) oznacza ego omnipotentne, bez wad.

Pojęcie „ja” — „self (ang. — self, franc. — soi, niem. — Selbst) należy odróżniać od pojęcia „ego”. Pierwsze z nich odnosi się do przeżycia subiektywności, poczucia „ja jestem ja”, wrażenia, że coś odnosi się do mnie. Pojęcie self jest opozycyjne w stosunku do pojęcia „obiekt”. Określenie „emocje do self oznacza emocje skierowane do własnego ,„ja”. Termin self-obiekt oznacza obiekt, który jest wyłącznie dla mnie, służy tylko zaspokajaniu moich narcystycznych potrzeb, nie ma własnego istnienia i własnych potrzeb.

Termin „charakter” oznacza w psychoanalizie wyuczony i utrwalony system obron. Celem psychoanalizy jest zmiana tych obron na bardziej dojrzałe, społecznie akceptowane. Termin „osobowość” w psychoanalizie oznacza relacje między id, ego i superego. Celem analizy jest zmiana tych relacji: wzmocnienie ego kosztem id, czyli zwiększenie zdolności do kontroli impulsów, wzmocnienie ego kosztem nerwicowego superego, zwiększenie zdolności do aktywności i zmniejszenie zahamowań nerwicowych (Laplanche i Pontalis 1973).

 

CZYNNIKI LECZNICZE W PSYCHOANALIZIE

 

Jest ich wiele. Niektóre są typowe dla psychoanalizy i występują tylko w niej. Inne są wspólne dla psychoanalizy i innych form psychoterapii.

Do pierwszej grupy, która wyróżnia psychoanalizę i poza nią nie występuje należą trzy działania lecznicze:

— pełne, nieselektywne usuwanie przeniesień wyłącznie przez ich interpretowanie;

— możliwie szerokie uświadamianie nieświadomych myśli i emocji;

— usuwanie obron wyłącznie przez ich interpretowanie.

Do drugiej grupy działań — wspólnych z innymi formami psychoterapii — należy siedem czynników leczniczych:

— tworzenie intensywnego związku emocjonalnego terapeuty z pacjentem, będącego wynikiem dużej częstotliwości sesji i długości trwania leczenia. Czynnik ten nie jest przez psychoanalityków uważany za leczniczy sam przez się. Uważa się raczej, że znaczenie ma usuwanie tego związku poprzez interpretowanie i analizowanie;

— korekcyjne doświadczenia emocjonalne sprzyjające uczeniu się nowych form zachowania się, reagowania i przeżywania w związku emocjonalnym z psychoterapeutą. Przyjmuje się, że ten nowy związek jest mniej zaburzony, lepszy niż poprzednie relacje pacjenta, np. w rodzinie. Może służyć uczeniu się pacjenta, ponieważ psychoterapeuta reaguje odmiennie od członków rodziny. Czynnik ten w psychoanalizie ortodoksyjnej nie jest dominujący, większą rolę odgrywa zwłaszcza w terapii neopsychoanalitycznej i w niektórych psychoterapiach pochodzących od psychoanalizy (Alexander i French 1946);

— odreagowanie podczas sesji dotąd tłumionych emocji — zawsze w psychoanalizie występuje, ale nie przywiązuje się dużej wagi do tego czynnika leczącego. Uważa się, że jego efekty są raczej krótkotrwałe. Czynnik ten wykorzystywany jest w krótkich formach psychoterapii wywodzących się z psychoanalizy;

— wzmacnianie pacjenta przez wyrażanie akceptacji, pochwał, pokazywanie jego lepszych stron — stosowane jest raczej w psychoterapiach pochodzących od psychoanalizy, niż w analizie (Blanek i Blanek 1974, 1979);

— wgląd, będący wspólnym czynnikiem leczącym w psychoanalizie i w wielu innych formach psychoterapii opartych na poznawaniu, rozumieniu. W psychoanalizie dominującą rolę przypisuje się uzyskiwaniu wglądu w reakcje przeniesieniowe pacjenta i w jego tendencje nieświadome. W innych psychoterapiach wgląd dotyczy zwykle objawów, łańcucha przyczyn i skutków prowadzących do nerwicy. Ostatnio zwraca się uwagę, że pacjenci z głębszymi zaburzeniami, ze słabym ego, nie zawsze są zdolni od wysiłku, który jest konieczny do wprowadzenia uzyskanego wglądu w życie;

— podkreślanie autonomii pacjenta, jego niezależności, konieczności samodzielnego decydowania o sobie, występujące we wszystkich formach terapii. W psychoanalizie ma ono dużo większe znaczenie, ponieważ pacjent jest w tym przypadku w stanie silnej regresji, która powoduje bardziej infantylne zachowanie, większą zależność od terapeuty, żądania bycia kierowanym, otrzymywania porad. Wspólnie można jedynie badać, czyli analizować, podświadomy problem pacjenta, zaś decydować, co z nim zrobić, musi pacjent samodzielnie. Taka postawa honorowania autonomii pacjenta w psychoanalizie przyczynia się do rozwoju i dojrzewania funkcji ego;                                            .

— zjawisko identyfikacji pacjenta z psychoterapeuta (lub inkorporacji, introjekcji) — występuje zawsze. W psychoanalizie jest bardziej systematycznie interpretowane, analizowane, uświadamiane tak, aby pod koniec terapii pacjent osiągał niezależność. Tylko wtedy może się identyfikować z analitykiem selektywnie — to znaczy tylko w tych zakresach, które sam świadomie wybierze.

Reakcje przeciwprzeniesieniowe psychoanalityka w stosunku do pacjenta nie są zaliczane do czynników leczniczych. Mogą one natomiast ułatwiać leczenie, przez lepsze rozumienie pacjenta, zwłaszcza głębiej zaburzonego, o słabszych funkcjach ego. Liczba takich pacjentów w ostatnich latach rośnie, natomiast maleje liczba osób cierpiących na typowe nerwice. W przypadku pacjentów przejawiających głębszy stopień regresji, jedynym sposobem ich rozumienia może być analiza przeciwprzeniesienia. Psychoanalityk nie może ujawniać własnych reakcji emocjonalnych na skojarzenia pacjenta, ale powinien wykorzystywać je do rozumienia jego przeniesień.

Lidia Grzesiuk, Psychoterapia

Jedna odpowiedź to “Psychoanaliza”

  1. Mr WordPress Październik 26, 2011 @ 11:24 am #

    Hi, this is a comment.
    To delete a comment, just log in, and view the posts’ comments, there you will have the option to edit or delete them.

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s

%d bloggers like this: